Vefat, her yaştan birey için anlaşılması sıkıntı bir kavramdır. Geride kalanlarda büyük çaresizlik yaratır ve ağır hisler uyandırır. Kişi yakınını kaybetmesi ya da yakınının vefatına şahit olması durumunda yas yansıları geliştirir.

Kübler- Ross’a nazaran, bireyin mevt yoluyla bir kayıp yaşadığında geliştirdiği reaksiyonlar ‘sağlıklı tepkiler’ ve ‘sağlıksız tepkiler’ olarak ikiye ayrılır. Sağlıklı reaksiyonlar inkar ve yalıtılmışlık, şiddetli öfke ve kızgınlık, pazarlık, depresyon, kabul ve umuttur. Bu yas yansıları aşikâr bir sıra izlemeyebilir, her bireyde farklı vakitlerde yaşanabilir (Yıldız, 2004).

Tıpkı yetişkin bireylerin yas reaksiyonlarının birbirinden farklı olması üzere, çocukların yası yaşama biçimleri de yetişkinlerinkinden farklıdır (Kıvılcım ve Gümüş Doğan, 2014).

Sevilen birinin ya da ebeveynin kaybı, bilhassa çocuk ve ergen için yıkıcı ömür olaylarının başında gelmektedir (Bowlby, 2008). Çocuklar için ebeveynler inançlı bir liman ve hayatı öğrenecekleri rol modellerdir. Çocuğun onu koruyacağına, kollayacağına ve her vakit destekleyeceğine inandığı ebeveynini kaybetmesi, hayatındaki istikrarın bozulmasına neden olur.

Çocukların vefat karşısında nasıl reaksiyon vereceğinde; çocuğun yaşı, kişilik özellikleri ve ölen yakınıyla olan bağlantı seviyesi tesirlidir. Birinci etapta gerçekleşmiş olan vefatı inkar ederler, sonrasında kaybın yarattığı his karmaşışından ötürü öfke yaşarlar ve duruma itiraz ederler. Suçlama, saldırganlık, çeşitli ahenk ve davranış sıkıntıları sergilemeye başlarlar (Yavuzer, 2003). Çocuklarda yas reaksiyonları sözel tabirlerden çok fizikî ve davranışsal alanlarda gözlemlenir (Kıvılcım ve Gümüş Doğan, 2014).

Genel olarak birinci yas reaksiyonları şok ve inanmama, endişe ve itiraz, hissizleşme ve günlük hayata devam etme formundadır. Bu sıra çocukların gelişim periyotlarıyla uyumlu bir yol izler. Yas reaksiyonlarının yoğunluk ve mühlet olarak her çocukta besbelli farklılıklar taşıdığı, sabit bir yol izlemediği göz önünde bulundurulmalıdır. Onların yas yansıları dalgalıdır, bir öfke nöbetinin akabinde daha sakin davranışlar sergileyebilirler (Waldinger, Vaillant, Orav, 2007; akt. Kıvılcım ve Gümüş Doğan, 2014).

Pekala anne- babalar çocuklara ebeveyninin ya da yakınının mevtini açıklarken nelere dikkat etmelidir?

1. Birinci olarak vefat ile ilgili gerçek, çocuğa geciktirilmeden söylenmelidir. Çocuğun gelişim periyodu dikkate alınarak yapılacak bir açıklama, çocuğun yakınlarının gösterdiği yas reaksiyonlarını anlamlandırmasına yardımcı olur.

2. Gerçek açıklanırken ‘ölüm’ sözü kullanılmalı ve mevt sebebi hakikat formda anlatılmalıdır. Genelde çocuğu müdafaa hedefiyle kullanılan ‘Uzağa gitti’, ‘Seyahate çıktı’, ‘Uykuda’ üzere tabirler, çocuğun başının karışmasına ve ölen kişinin bir gün döneceği beklentisine girmesine neden olacaktır. Daha somut kavramlar kullanılarak, ‘Artık bizimle olamayacak, ona dokunamayacağız. Bir daha yanımıza gelemeyecek lakin biz onu sevmeye devam edebiliriz.’ Formunda bir açıklama yapılabilir.

3. Yetişkinin kayıpla ilgili acısını çocuğun yanında yaşamaktan çekinmemesi, hislerini mümkün olduğunca çocukla paylaşması gerekir. Böylelikle çocuk da mevtle ilgili yansılarını daha rahat gösterebilir.

4. Vefat sebebi çocuğa aktarılırken, yaşla ya da hastalıkla ilgili bir bağdaştırma yapılmamasına dikkat edilmelidir. ‘Çok yaşlı olduğu için öldü’ , ‘Hasta olduğu için öldü, artık ortamızda yok.’ üzere açıklamalar, çocukta hayatta kalan ebeveynini/ yakınını da yaşlanınca kaybedeceği ya da hasta olan herkesin öleceği ile ilgili kanılar uyandırabilir.

5. Çocuk mevtle ilgili konuşmaya hazır olduğunda, yetişkinler çocuğun bağlantı isteğine karşı hassas olmalıdır. Sorduğu sorulara kolay ve dengeli yanıtlar verilmelidir. Karşılıkların çocuğun yaşına uygun olması kıymetlidir. Örneğin vefatın ne olduğunu soran çocuğa, canlıyken yapılan şeylerin artık yapılamadığı bir durum açıklaması yapılabilir.

6. Ebeveynler çocuğu mevt hakkında konuşmaya zorlamamalıdır. Az evvel bahsettiğimiz üzere, çocukların yas reaksiyonlarında geçişler görülür. Çocuğun hislerini açığa vurması, elbette kıymetlidir fakat bu yaşantılar zorlama yoluyla olmamalı, çocuğa hislerini dilediği formda yaşaması için fırsat tanınmalıdır.

7. Çocuk kaybın akabinde gerçekleşen yas ortamından ve ritüellerden bilhassa uzak tutulmamalıdır. Bu durum ilerleyen yıllarda suçluluk hissetmesine ve depresyona yatkın davranışlara neden olabilir.

8. Hayatta kalan ebeveyn ya da yakınlar çocukla açık irtibat kurmalı ve ona toplumsal dayanak sağlamalıdır. Çocukla ölen kişi hakkında konuşulmalı, mezarı ziyaret edilmeli, fotoğraflarına bakılmalıdır.