Bağımlılık sözünü günlük pratiğimizde giderek daha fazla duymaya başladık. Birinci akla gelen yasadışı hususların kullanımı olsa da oyun, kumar ve başka farklı davranışsal bağımlılıkları etrafımızda daha fazla görüyoruz. Teknoloji ve beraberinde getirdiği değişiklikler kaçınılmaz formda buna neden oluyor. O denli ki özel kimi internet irtibatları sayesinde(darknet/deep web) online unsur alım satımı yapılabiliyor. Bugün artık aşağı üst herkesin az ya da çok internet ve bilgisayar kullanıcısı olduğu düşünülürse bu durumun korkutucu boyutlara ulaştığını söylemek yanlış olmayacaktır.

Husus kullanımı ile ilgili bilgiler de bize korkmamız için çok neden olduğunu söylüyor. Unsur kullanmaya başlama yaşı Dünya Sıhhat Örgütü bilgilerine nazaran 11’e kadar düşmüştür. Avrupa Birliği Uyuşturucu Raporu’na nazaran; ülkemizde son 8 yılda unsur kullanımına bağlı ölümlerde 9 kat, unsur kullanımı ile alakalı hatalarda 2 kat artış tespit edilmiştir. Bu bağlamda unsurla tanışma yaşıyla birlikte ergenlik periyodu dikkate alınacak olursa 11-15 yaş ortası gençlerin risk altında olduğunu kabul etmek rasyonel bir yaklaşım olacaktır. Husus bağımlılığının en güzel tedavisinin unsur kullanmaya hiç başlamamak olduğu unsurundan yola çıkarak bu amaç kitleye en kolay ve en aktif biçimde okullar vasıtasıyla ulaşılabileceği sonucuna varabiliriz.

Husus bağımlılığını önlemenin üç kademesi vardır. Şimdi hiç kullanmamış şahısların kullanmasını önlemeyi amaçlamak birincil tedbire, alkol ya da unsur kullanmaya başlamış lakin şimdi bağımlı hale gelmemiş şahısları erken tanımak, tedavi etmek ve gerekli yönlendirmeleri yapmak ikincil tedbire, unsur bağımlısı bireylerin maddeyi bırakması ve tekrar kullanmaya başlamasının önlenmesine yönelik adımlar ise üçüncül tedbire başlığı altında incelenir. Tüm dünyada öğretmenleri ve aileleri de tedbire çalışmalarına katabilmesi nedeniyle okul temelli tedbire programları tercih edilmektedir. Ülkemizde giderek artan husus bağımlılığı ve bağlantılı sıkıntılar nedeniyle yaygın tedbire programları yapılmaktadır. Bu yazıda birincil önlemeye yönelik kimi temel prensipler ve teklifler ele alınacaktır.

Birincil müdafaada kullanılacak en kolay, en kolay ve en ucuz usul bilgilendirmedir. Maksat unsur kullanımının sıklığı ve ferdî, toplumsal, toplumsal sonuçları hakkında bilgilendirmek ve farkındalık yaratmaktır. Bilgilendirme sonrasında kullanıp kullanmama konusunda kararı onlara bırakmak sanıldığından daha tesirli bir usuldür. Oburu tarafından telkin edilmek yerine kendi kararını vermesi daha tesirli kabul edilir. En yaygın eğilim hususlar ve tesirleri konusunda bilgilendirme olmaktadır fakat bilgi tek başına kâfi değildir. Hatta bilgi husus kullanımını istemeden de olsa artırabilir. Hususların farmakolojik tesirlerini anlatan programlar hususların psikoaktif tesirlerini birinci elden deneyimlemek isteyen gençlerin merakını uyandırabilir. Bu nedenle bilgi verirken unsurların isimlerini ve kullanma formüllerini, slayt kullanılacaksa unsur görsellerini açık olarak kullanmamak daha hakikat olacaktır. Aktarılacak bilgi anlaşılır ve gelişimsel olarak uygun olmalıdır. Örneğin gençler husus kullanımının uzun vadede ortaya çıkacak tesirlerini çok önemsemeyebilirler. Tütün eserleri kullanımında uzun vadede kanser ya da akciğer üzerine tesirlerini vurgulamak yerine, ciltte, ellerde ve dişlerdeki lekeler ya da fizikî aktivite sırasında performans düşüklüğüne odaklanmak daha doğrudur. Yaygın olarak gençlerde bir ya da bir kaç sefer husus kullanmayla bağımlı olunmayacağı hatta ve hatta kimi hususların hiç bağımlılık yapmayacağı ile ilgili yanlış inanışlar görülür. Bilgilendirme programlarında kesinlikle adım adım bağımlılığın nasıl geliştiği anlatılmalı ve bu mevzuda olabildiğince çok örnek verilmelidir. Ülkemizde önlemeye yönelik çalışmaların değerli bir kısmı yanlış olarak “eğitim” diye isimlendirilse de aslında bilgilendirme kapsamına girer.

Gençlerle konuşurken uyulması gereken birtakım unsurlar vardır. Her şeyden evvel alkol ve husus konusunda donanımlı ve hususa hakim olmak gereklidir. Bu hususta kâfi bilgi sahibi olmadan konuşmaktan kaçınılmalıdır. Elbette bu bahisle ilgili uzman olmaya da gerek yok lakin “bilmiyorum” demek, uydurma bilgiler vermekten çok daha güzeldir. Kendi inanç, görüş ve fikirlerimizi Kabul ettirmekten uzak durmalıyız. Gerçek, tarafsız ve bilimsel olarak kanıtlanmış bilgiler verilmelidir. Maksadımızın onları düzeltmek değil bilgilendirmek olduğunu akıldan çıkarılmamalıdır. Hususla ilgili düşünmesine, tartışmasına, soru sormasına ve gerektiğinde çatışmasına müsaade verilmelidir. Olayın tıbbi ve toplumsal boyutu detaylı olarak tartışılmalıdır.

Eğitim de birincil müdafaada çok tesirli bir usuldür lakin bilgilendirmeden farklıdır. Eğitimde gence; karar verme, reddetme üzere toplumsal marifetlerin kazandırılması amaçlanır. Az evvel bahsedilen 11-15 gaye kitlesi düşünülecek olursa bu usulün ne kadar kıymetli olabileceği anlaşılabilir. Bu etapta unsur kullanmaya başlamanın en yaygın formunun “başka bir akranının unsur kullanıyor olması” olduğunu hatırlamak gereklidir. Unsur aykırısı normlar geliştirme, sorun çözme, dert ve gerilimle başa çıkabilme ve hedef belirleme üzere kendini yönetme marifetleri lakin bu halde kazandırılabilir. Bunlar yalnızca unsur kullanımının önlenmesi değil bütün yaşantısında bir beşere gerekli olan becerilerdir. Bunlarla birlikte çok erken devirde insanın hislerini tanıması ve tanımlayabilmesi, ne hissettiğini diğer biriyle paylaşabilmeyi öğrenmesi de yeniden eğitimle kazandırılabilecek becerilerdir.

Anne ve baba, çocukların temel inanç ve pahalarını inşa etme konusunda baş rolü oynarlar. Bir çocuk için birinci ve en değerli rolmodel anne ve babasıdır. Ailede husus kullanan bir birey olması, çocuğun husus kullanması için önemli bir risk faktörü olduğu bilinmektedir. Ayrıyeten ailesi tarafından ilgi gören, kanıları önemsenen, davranışları, tavırları ve eğilimleri gözlenen bireylerde husus kullanma riskinin düşük olduğu da bilinmektedir. Bu nedenle husus bağımlılığını tedbire stratejileri planlanırken aile faktörünü dışarıda bırakmak mümkün değildir. Ailelerin çocuklarını husus kullanmaya iten nedenlerin farkında olmaları, aile bireyleri ortasındaki irtibatın güçlendirilmesi, çocukların yaşadıkları zorluklarla baş etme konusunda takviye olmaları ve unsur kullanımıyla ilgili hallerini net ve kararlı bir biçimde tekrar tekrar göstermeleri sağlanmalıdır.

Aileler bilhassa unsur kullanımının erken belirtileri konusunda bilgilendirilmelidir. Meskene geç geliyor ve nerede olduğunu haber vermiyorsa, arkadaş kümesini değiştirmişse, her vakit gittiği yerlerden farklı yerlere gidiyorsa, konut dışında daha sık vakit geçirmeye başladıysa, şahsî bakımında azalma olduysa, daha fazla para harcıyor ve harcamalarını net olarak açıklayamıyorsa, alkol ve husus kullanımıyla ilgili olumlu kanıları olmaya başladıysa, sık his değişimleri yaşıyorsa gencin unsur kullandığından kuşku etmek yerinde olur. Ancak dikkat edilirse bunların bir kısmı olağan ergenlik sürecinde de karşımıza çıkabilecek özelliklerdir. Yani anılan belirtilerin hiçbiri husus kullanımına has değildir. Ayrıyeten genelde ebeveynlerin çocuklarının husus kullandığını kabullenmek istememe eğiliminde olduğu unutulmamalıdır.

Birincil muhafazada alkol ve unsur kullanımı yerine sağlıklı aktiviteler için alternatifler yaratmak değerli bir yer tutmaktadır. Bilhassa yüksek riskli kümelerde eğlenceli öbür aktivitelere yönlendirmek tesirli bir prosedürdür. Çeşitli sanat, spor ya da müzik aktiflikleri amaç kümenin özelliklerine nazaran seçilmelidir.

Unsur kullanımı ülkemize has bir sorun değildir. Her şeyden evvel tahlili bütüncül bir yaklaşımı gerektiren global bir meseleyle karşı karşıya olduğumuzun farkına varmalı ve ona nazaran davranmalıyız. Alınan bütün tedbirlere karşın ne yazık ki milyonlarca insan bağımlılık tedavisi için başvurmaya devam ediyor. Tedavi imkanları giderek artsa da ömür uzunluğu devam etmesi gereken kuvvetli bir süreç ve beraberinde getirdiği ferdi ve toplumsal problemler olduğu yerde duruyor. Bu nedenle başta eğitim ve sıhhat profesyonelleri olmak üzere toplumun her bireyine tedbire konusunda önemli sorumluluk düşmektedir.