Türkiye, olağanlaşmaya yönelik gündemi tartışırken sürpriz ‘tedbir paketi’ açıklaması geldi. Bütçeye GSYH’nin yüzde 0.8’i kadar müdahale edilecek. Yaratılan mali alan kullanılmayacak lakin salgın nedeniyle gerekirse kullanılacak. Bütçe açığı yüzde 18.41 oranında azaltılacak.

Bunun için bütçe yıl sonu temel büyüklükleri varsayım ve amaçları değiştirildi. Harcamalar yüzde 8.05 oranında daha fazla hedeflendi fakat yüzde 13.94 gelir artışıyla bütçe açığı aşağı çekilecek. 

Dünya gazetesinden Mehmet Kaya’nın haberine nazaran; yıl sonu bütçe açığının GSYH’ye oranı yüzde 4.3’ü seviyesinden, yüzde 3.5’i düzeyine çekildi. Bunda yıl sonu büyüme varsayımı revizesi de yer aldı.

Önlem: Oluşturulan mali alan kullanılmayacak

Raporda, yılın kalan periyodu için beklentilerin olumlu olduğu vurgulanırken, hali hazırda yürürlükte olan vergi düzenlemeleri ile yıl içindeki dinamiklerin değişmesinden doğan gelir artışıyla ortaya çıkan mali alanın, yalnızca salgın nedeniyle ek harcama gerekirse kullanılacağı, bu türlü bir durumda dahi seçici, odaklı ve süreksiz nitelikli tedbirler alınacağı vurgulandı. Ayrıyeten, gerekirse ve bu türlü bir önlem alınırsa bunun orta vadeli kamu maliyesi maksatları çerçevesinde olacağı belirtildi. Bu tabir, harcama için ek gelir önlemi alınabileceği manasına geliyor.

Raporda, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından daha evvel açıklanan İktisat Islahat Programı’nın hayata geçirileceği vurgulanarak kamu maliyesine yönelik; para politikası-kamu maliyesi ahenginin güçleneceği, mali disipline bağlı kalınacağı, tek seferlik yerine kalıcı gelirlere odaklanılacağı, vergiye ahengin artırılacağı, yatırımcı dostu maliye siyaseti uygulanacağı, şeffaflık taahhütleri yinelendi.

Gelir amacındaki revizeler ve vergi önlemleri

Yapılan revize ile 2021 bütçe geliri 153.5 milyar TL daha yüksek iddia edildi. Raporda bu güzelleşmenin, 96.2 milyar TL’sinin büyüme, enflasyon, istihdam, vergiler üzere temel ekonomik dinamiklerdeki olağan değişikliklerden, 19.4 milyar TL’sinin geçmiş yapılandırmalardan, 37.7 milyar TL’sinin yapılan vergi düzenlemelerinden ve 21.1 milyar TL’sinin vergi dışı gelirlerdeki artıştan geldiği açıklandı.

Vergi gelirlerindeki beklenen artışın aşılamanın yaygınlaşmasıyla salgının tesirinin azalması ve normalleşmeden gelen ekonomik aktivitedeki artıştan kaynaklandığı vurgulandı.

Raporda evvelki periyotta alınan vergi tedbirlerinin toplamının 37.7 milyar TL’ye ulaştığı açıklandı. Buna nazaran, kurumlar vergisinin 2021 için yüzde 25 uygulanmasından 18; KDV tevkifatının kapsamının genişletilmesinden 9; yıllara yayılan inşaat işlerindeki gelir vergisi tevkifatından 2.5, finansman masraf uygulamasında yüzde 10’luk masraf yazmanın ertelenmesinden 4, özel irtibat vergisinin yüzde 10’a yükseltilmesinden 1.6; altın ithalatından KKDF alınmasından 2 milyar TL, elektrikli araçların ÖTV artışından da 600 milyon TL ek gelir oluştu. Buna karşılık salgın nedeniyle, birtakım bölümlerdeki vergi indirimi, TL yatırımlarındaki vergi avantajı nedeniyle 26.9 milyar TL gelirden vazgeçilmiş oldu.

Harcamalar: Salgın devam ederse, dayanaklar devam edecek

Raporda, bütçe sarfiyatlarında ek 108 milyar TL’lik bir harcama olacağı bilgisine yer verildi. Bunun 35.9 milyar TL’sinin Kovid-19 salgını nedeniyle yapılan ek harcamalar olduğu belirtildi. Enflasyon nedeniyle emekliler ve çalışana ek artış yapılmasından 40.2, gelirlerdeki artış nedeniyle mahallî idarelere aktarılan hissenin artmasından 23.3 ve yatırım, ek istihdam, afet konut üretimi harcamalarından ise 38.1 milyar TL ek harcama oluştuğu belirtildi. Buna karşılık yapılandırma kaynaklı olarak toplumsal güvenlik prim ve öteki kalemlerden 29 milyar TL harcama azalışı olacağı vurgulandı.

Raporun, üç aylık kıymetlendirme kısmında harcamalara yönelik olarak, cari transferlerde ve mal-hizmet alımlarında disiplinin devam edeceği belirtilirken, salgının tesiri sürmesi halinde gereksinim duyulan tüm alanlardaki dayanakların devam edeceği taahhüt edildi.

İstihdam: Salgın tesirinin azalmasıyla hizmetler bölümü hareketlenir

Raporda, istihdamda 2020’de 1.3 milyon kişilik azalışa dikkat çekilerek, ‘2021 yılında işgücü piyasası daha olumlu bir görünüm arz etmekle birlikte bilhassa hizmetler kesimindeki yavaş toparlanma istihdamı baskılamaktadır’ bilgisine yer verildi. Bayan ve gençlerin istihdamına yönelik takviye programı uygulandığı hatırlatılan raporda, “Salgının sürat kesmesi ve hizmetler bölümünde beklenen toparlanmanın önümüzdeki periyotta işgücü piyasasına olumlu yansıması beklenmektedir” denildi.

Yeşil tahvil ihracına hazırlanılıyor

Raporda, Çevresel, Toplumsal ve Yönetişim (Environmental, Social and Governance- ESG) kriterlerinin yatırımcı kararında ilgisini çektiği belirtilerek bu yatırımcılara yönelik bir tahvil ihracı hazırlığı olduğu da belirtildi. Raporda “İklim krizinin ve Kovid-19 salgının da tesiriyle, ESG tahvil piyasası kıymetli ölçüde büyümüştür. Bu gelişmeler ışığında, Bakanlığımız tarafından memleketler arası ESG tahvil piyasasında tahvil ihracı yoluyla borçlanma süreci gerçekleştirilmesi hedeflenmekte olup bu kapsamda bir tahvil çerçeve dokümanı hazırlanmaktadır. Piyasa şartlarına bağlı olarak gerçekleştirilebilecek potansiyel bir ihraç ile yeni bir milletlerarası yatırımcı tabanına ulaşılması hedeflenmektedir” denildi.

Riskler: Kovid-19 salgının seyrine nazaran optimist ve karamsar senaryo

Raporda, GSYH’nin yüzde 3.5’i kadar bütçe açığını içeren baz senaryo yanında; Kovid-19 salgınının daha ağırlaşacağı karamsar senaryo ve salgının tesirinin azalacağı optimist senaryoya yönelik kestirim de yer aldı. Optimist senaryoda, turizm-hizmetlerdeki güzelleşme, istihdam, gerçek dal karları nedeniyle vergi gelirleri artışı, eşel-mobilden gelir kaybının azalması, salgın harcamalarının azalmasıyla GSYH’nin yüzde 2.7’si kadar bütçe açığı ihtimaline yer verildi. Karamsar senaryoda zıddı gelişmeler nedeniyle oluşacak gelir kaybı sonrası GSYH’nin 4.6’sı kadar bütçe açığı varsayımı yapıldı.

Bütçe gayelerinin değişmesinin münasebeti: ‘Salgındaki olumlu gidiş ortamında bütçe hazırlanmıştı’

Raporda, 2021 yılı bütçesinin bütün dünya salgının suratının yavaşlayacağı varsayımının olduğu bir ortamda hazırlandığı lakin salgının sürmesiyle harcamalarda artış yaşandığı belirtildi. Ayrıyeten enflasyon ve akaryakıt fiyatlarındaki uluslar ortası değişimin ÖTV indirimleriyle tüketiciye yansıtılmaması (eşel-mobil) kaynaklı gelir kaybı olduğu; bunların bütçe harcamalarının artışı istikametinde baskı yaptığı kaydedildi.

İkince çeyrek büyüme beklentisi çift haneli

Hazine ve Maliye Bakanlığı raporunda, yıl sonu için yüzde 5.8 büyüme amacı korunurken, yılın ikinci çeyreğinde büyümenin baz tesiri ve ihracatla birlikte çift haneli olacağı iddiasına yer verildi. Yılın birinci çeyreğindeki yüzde 7 büyümeye yönelik katkılara ait olarak ise 1.1 puanın net ihracattan, 5.9 puanın ise stok dahil yurt içi talepten geldiği kaydedildi.

Yılın tamamına yönelik ise raporda, “Para ve maliye siyasetlerindeki ihtiyatlı duruşla büyümenin yılın ikinci yarısında ölçülü seyretmesi öngörülmektedir” denildi.

Kovid-19’un mali tesiri: 15 Mayıs prestijiyle 661 milyar TL, yıl sonu iddiası 715.8 milyar TL

Raporda, Kovid-19 nedeniyle kamunun dayanaklar, harcamalar ve vergi indirimleri üzere her türlü finansal tedbirine yönelik bilgi de verildi. Takviye başlığıyla verilen tabloda, kamunun kredi programları ve İşsizlik Sigortası Fonu harcamaları da sıralandı. Bu üç kalemden yapılan harcama, vergi harcaması vb. takviyeler ile kredi programlarından toplam 661 milyar TL hacme ulaşıldı.

Buna nazaran, bütçeden yapılan takviye harcamaları ve salgın nedeniyle ilaç vb. harcamalardaki artıştan kaynaklanan meblağ 49.2 milyar TL oldu. Dayanak gayesiyle bütçeden vergi indirimleri ile vergi-prim ertelemesinin finansal yüküyle birlikte bütçe kaynaklı sarfiyatlar 79.4 milyar TL oldu.

Toplumsal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Fonu’ndan 4.2 milyar TL, İşsizlik Sigortası Fonu’ndan ise 53.1 milyar TL çeşitli programlarla takviye olarak verildi. Kredi programları kapsamında ise (kredi erteleme, takviye ögesi içeren kredi programları) 524.3 milyar TL kullandırıldı.

Rapora nazaran, bütün bu program ve projeler-desteklere yönelik olarak 2021’de ek 54.8 milyar TL’lik harcama-tutar oluşacak. Böylelikle toplam hacim 2021’de 94 milyar TL, 2020-2021 toplamında ise 715.8 milyar TL’lik hacim oluşacak.

Vergi dışı gelirler içinde cezalar yüzde 52 arttı

Hazine ve Maliye Bakanlığı raporunda, yılın birinci çeyreğinde vergi dışı gelirlerin yüzde 11.8 artarak 89 milyar TL olduğu belirtildi. Artışın özel gelirler ile faizler, hisseler ve cezalar kalemlerindeki artışların katkı verdiği belirtildi. Bu kapsamda 2021 birinci çeyreğinde, bir evvelki yıl tıpkı periyoda gire teşebbüs ve mülkiyet gelirleri yüzde 9.5 azalarak 40.4 milyar TL; özel gelirler yüzde 51.8 artarak 6.1 milyar TL; faizler, hisseler ve cezalar da yüzde 52 artarak 31.7 milyar TL oldu.