Emeklilikte yaşa takılanlara tahlil arayışı tekrar gündemde. Yeni bir düzenleme çıkacak demek için erken olsa da birtakım maliyet hesapları yapılıyor. Tüm yaşa takılanların sayısı 6.3 milyonu bulurken, bugün düzenleme yapılması halinde emekli olacakların sayısı 900 bin ila 1 milyon civarında. Bu süreçte farklı ülkelerdeki modeller de inceleniyor. Finlandiya’daki üzere bu şahıslara her yıl emekli aylıklarından aşikâr oranda indirim yapılarak emeklilik hakkı verilmesi de beklentiler ortasında.

Emeklilikte yaşa takılanlar konusu tekrar gündeme gelince, günlerdir okuyuculardan da ‘düzenleme çıkacak mı, bizi de kapsayacak mı, emekli olabilecek miyiz?’ gibisi çokça soru alıyorum. Doğrudur; taban fiyat artışı, emekli maaşlarında düzgünleştirme ile birlikte Emeklilikte Yaşa Takılanların (EYT), meselesinin tahlili de konuşuluyor. Çok yeterli hatırlıyorum, EYT konusu en son 2019 yılında yine gündeme gelmişti.

Cumhurbaşkanı Erdoğan; o devir Toplumsal Siyasetler Konseyi Üyesi, bugün ise Çalışma ve Toplumsal Güvenlik Bakanı olan Prof. Dr. Vedat Bilgin’i, EYT sıkıntısının tahlili için görevlendirmişti. Hatta o devir Alım, EYT mağdurları ile öngörüşme yapmıştı. Diyeceğim o ki, Bakan Alım, EYT konusunu en uygun bilen isimlerden biridir.

Düzenleme çıkar mı? Kesin çıkar demek için şimdi çok erken. Bu bahiste birtakım maliyet hesapları yapılıyor. Ancak şu kadarını söyleyeyim, mesela, 2022 Yılı Cumhurbaşkanlığı Yıllık Programı’nda, toplumsal güvenlik alanında yapılacaklar ve amaçlar ortasında bu EYT konusu yer almıyor. Gerçekten Bakan Alım, son açıklamasında öncelikli mevzularının minimum fiyat olduğunu da söyledi.

KİMLER YAŞA TAKILIYOR?

Pekala, kimler emeklilikte yaşa takılıyor, sayıları ne kadar? EYT mağdurları için kritik tarih 8 Eylül 1999. Bu tarihten evvel sigortalıların emekli olabilmeleri için bayan çalışanların 20 yıllık sigortalılık müddeti ve 5 bin gün prim ödemiş olması; erkek çalışanların da 25 yıllık sigortalılık müddeti ve 5 bin gün prim ödemiş olması gerekiyordu ve emeklilik için yaş koşulu aranmıyordu.

1999’un eylül ayında toplumsal güvenlik sisteminde yapılan değişiklikle sigortalılık müddeti, prim gün sayısına ek olarak emeklilik için bir de yaş kuralı getirildi. Emekli olabilmek için emeklilik yaşı kademeli olarak bayanlar için 58, erkek çalışanlar içinse 60’a çekildi ve prim gün sayısı da 7 bin güne çıkarıldı. Hal bu türlü olunca da bir gecede yapılan değişiklikle çalışanlar çalışma yılını, prim gün sayısını doldursa da emeklilikte yaşa takıldı.

Örneğin, 1998 yılında işe giren bir çalışan eski kurallara nazaran bundan iki yıl sonra yani 2023 yılında emekli olacakken yapılan düzenleme ile çalışanın emekliliği 2038 yılına ötelenmiş oldu. 1999 yılından bu yana da 20 yıldan fazladır EYT konusu gündemde ve o tarihte düzenleme yapıldığında bundan etkilenenlerin sayısı hudutlu olsa da vakit içinde emekli olamayanların sayısı arttı ve ortaya EYT mağdurları çıktı.

SEÇENEKLER NELER?

Kaç kişi emeklilikte yaşa takılıyor diye sorarsanız; tüm yaşa takılanların sayısının 6.3 milyon kişi; lakin bugün düzenleme yapılsa emekli olacakların sayısının ise 900 bin civarında olduğu iddia ediliyor. Bugün düzenleme yapılsa ve bu 900 bin kişi emekli edilse toplumsal güvenlik sistemine ortalama maliyeti birinci yıl iddiası 3 milyar lira olacaktır.

Bir öbür iddiaya nazaran de -2019 yılında kamunun yaptığı hesaplama- yaşa takılanlara emeklilik hakkı tanındığında bunun 10 yılda toplumsal güvenlik sistemi üzerine 800 milyar liranın biraz üzerinde bir maliyet getirecek. Pekala, emeklilikte yaşa takılanların mağduriyetini gidermek için neler konuşuluyor, masadaki seçenekler neler?

Dikkat ettim de bu bahis tekrar gündeme geldiğinde kamuoyunda birtakım modeller konuşuluyor; Finlandiya modeli, Almanya modeli üzere. Öncelikle şunu belirteyim, bir düzenleme yapılacaksa 6.3 milyon bireye birden emeklilik hakkı tanınacak bir düzenleme olmayacaktır. Bu bir defalık bir düzenleme olacak ve sigortaya eski girişleri kapsayacaktır. Daha açık bir anlatımla, düzenleme 900 bin ila bir milyon kişiyi kapsayacaktır ve yaşa takılıp da emekliliğine iki-üç yıl kalanlara imkan tanınacaktır. 

DÜŞÜK MAAŞLA EMEKLİLİK

Beklentiler ortasında EYT’lilere her yıl emekli aylıklarından aşikâr oranda indirim yapılarak emeklilik hakkı verilmesi de var. Bu uygulamayı Finlandiya yapmış fakat Finlandiya’da bu biçimde emekli olanların sonradan emekli maaşlarında uygunlaştırma yapılmış, maaşlar yükseltilmiş.

Bugün ise Finlandiya’da emeklilik yaşı 65’lerde. Başka ülke modellerinden daha fazla bahsetmeyeceğim fakat şunu söyleyeyim, bilhassa Avrupa’daki emeklilik modelleri bizim için pek de uygun değil. Zira bu ülkelerin birçoklarında sistemin ana odağında özel emeklilik sistemleri var. Bizdeki üzere yalnızca toplumsal güvenlik sisteminin verdiği emekli aylığı üzerine kurgulu bir model yok.

Bizde ortalama emekli maaşı 3 bin lira; bunun altında maaş alan emekli sayısı da az değil. Şayet EYT’lileri emekli etmek için düşük emekli aylığı üzerinden bir formül bulunursa bu ileride önemli sorun olur ve haklı olarak maaşların artırılması tarafından talepler oluşur.