Ukrayna siyasi tarihinde değerli bir yer tutan Nazizm ve çok milliyetçilik, 2014’te yaşanan Maydan darbesinin akabinde ülkede kurumsal bir nitelik kazandı. Yeniden Maydan darbesinin yaşandığı 2014’ün Haziran ayında, Mariupol’de yaşanan iç çatışmalar ve bölgenin çok milliyetçiler tarafından denetim altına alınması, bölgeyi daha birinci günden itibaren kilit noktalardan biri haline getirdi.

Mariupol’de son devirde düzenlenen operasyonlarda kurtarılan sivillerin neredeyse hepsi tarafından emsal tanıklıklarda bulunulması, bölgedeki 8 yıllık ‘Nazi rejiminin’ niteliğini gözler önüne seriyor. Bölgeden kurtarılan siviller, neo-Nazilerin kendilerini canlı kalkan olarak kullandıklarını, meskenlerini ellerinden alarak kendilerini bodrumlarda yaşamaya mahkum ettiklerini söylüyor.

Bölgede ‘şehir savaşı’ yürüten Nazi güçler, yüklü olarak hastane, okul ve gibisi kamu binalarında konuşlanıyor ve sivillerin tahliyesi için kurulan insani koridorlardan öncelikle kendileri geçmeye çalışıyor. İdeolojilerini hiçbir vakit gizlemeyen bu neo-Nazi örgüt, Batı medyası tarafından ise yüklü olarak ‘aşırılıkları da bulunan milliyetçi örgüt’ olarak tanıtılıyor. Son olarak ABD Manhattan’da Ukrayna’ya takviye olmak üzere bir ortaya gelen aksiyoncular, “Azov” sloganları atarak örgütün ‘neo-Nazi olmadığını’ argüman etti.

Öte yandan, Ukrayna’ya sevk edilen NATO menşeli silahlar da, öncelikli olarak bu tabura teslim ediliyor. Bununla bir arada Ulusal Muhafızlar bünyesinde var olan Azov Taburu, uzun vakittir NATO subaylarından askeri eğitim alıyor.

Rusya tarafı ise, Mariupol operasyonunda, yüklü olarak kent savaşlarında uzun yıllara dayalı tecrübesi olan Çeçen güçleri saflarında tutuyor. Çeçen güçlerin yanında, operasyonlarda ortalarında 2017’de bir terör saldırısı sonucunda hayatını kaybeden Donetskli ünlü kumandan Mihail ‘Givi’ Tolstıh’ın taburu ‘Somali’nin de bulunduğu Donbass güçleri de yer alıyor.

Mariupol’de son durum ne?

Rusya Savunma Bakanlığı’nın açıklamalarına nazaran, Mariupol operasyonu büyük oranda sona erdi. Azovstal çelik fabrikasında sıkışan Naziler ise, Rusya’nın teslim olma davetlerini her seferinde cevapsız bırakıyor. Tıpkı güçler, Batı’dan yardım gelmesi için davette bulunmaya da devam ediyorlar. Çünkü Azovstal’da sırf Naziler değil, onlarla birlikte savaşan yabancı paralı askerler de bulunuyor. Tezlere nazaran, ABD ve başka Batı ülkelerinden gelen askeri uzmanlar da bölgede sıkışmış durumda. Son olarak da, Donetsk Halk Cumhuriyeti (DHC) önderi Denis Puşilin, Azovstal’da sıkışan çok milliyetçi güçler ortasında 400 yabancı paralı askerin tespit edildiğini açıkladı.

Cephane ve erzak külfeti yaşayan militanların değerli bir kısmının teslim olmak istediği ve teslim olmak isteyen askerlere yönelik birtakım kumandanlar tarafından infaz buyruğu verildiği de gelen bilgiler ortasında.

Son olarak da, Rusya önderi Putin, geçen hafta Savunma Bakanı Sergey Şoygu’ya verdiği talimatta Azovstal’a yönelik operasyonu durdurdu. Bunun yerine, Rus güçleri bölgeyi Putin’in sözüyle ‘bir sinek bile çıkamayacak şekilde’ abluka altına alacak. Rus güçlerinin sivillerin tahliyesi, tahliye edilmeyi bekleyenler ortasında Nazilerin tespiti, Nazilerin sabotaj ve karşı taarruz atakları ile askeri operasyonu tıpkı anda yürütmek üzere zorlayıcı vazifelere sahip olduğu düşünüldüğünde, Rus idaresinin abluka kararının en az kayıpla en çok muvaffakiyete ulaşmaya yönelik bir strateji izlediği görülüyor.

Mariupol neden değerli?

Bugün Mariupol’de yaşananları anlamak için, bölgede savaşan aktörleri tekrar hatırlamamız gerekiyor. Ukrayna’da 2002 yılında kurulan Trizub, daha sonra ‘Azov Taburu’ ismini alarak İçişleri Bakanlığı’na bağlandı. Trizub, Ukraynalı milliyetçilerin tarihi liderlerinden, Simon Petlyura’nın mecmuasının ismiydi. Petlyura önderliğinde düzenlenen pogromlarda ise (1917-1921) 35 ila 50 bin Musevinin öldürüldüğü iddia ediliyor.

Mariupol de, Azov Taburu tarafından denetim altına alındıktan sonra bir nevi ‘karargah şehir’ haline getirildi, bunun bedelini ise en çok kentte yaşayan siviller ödedi. Stratejik pozisyonu prestijiyle Rusya sonuna yakın ve denize de komşu olan bu bölge, birebir vakitte Donetsk bölgesine bağlı bir kent ve bütün bu özellikleri, Mariupol’ü askeri ve ticari manada Rusya’ya karşı değerli bir üs haline getiriyor. Mariupol, 2014’ten bu yana geçen süreçte, Donbass ile Kırım ortasında Ukrayna ve Batı güçleri için kıymetli bir karargah ve lojistik merkezi olarak değerlendirildi.

Maydan’ın akabinde başlayan ataklar

Mariupol birebir vakitte, Ukrayna güçleri ve Azov Taburu’nun denetimine girene kadar ‘anti-Maydan’ hareketlerinin kıymetli bölgelerinden biriydi. 2014’te yaşanan olaylarda, hem komünistlere, hem de ülkede yaşayan Ruslara yönelik akınlara karşı başlayan antifaşist ve Rusya destekçisi niteliğe sahip ‘anti-Maydan’ aksiyoncuları, Donbass bölgesinin öteki bölgelerinde olduğu üzere Mariupol’de de faal siyaset yürütüyordu.

Mariupol’de 2014 yılının 9 Mayıs’ına giden süreçte, bölgede öz-yönetim ilan eden ve Ukrayna güçleriyle çatışan anti-Maydan aksiyoncuları ortasından üç kişi öldürülmesi, bölgede yaşanacak çatışmaların birinci işaretiydi. Maydan’la birlikte artış gösteren ırkçı taarruzlara karşı örgütlenen aksiyoncular, 18 Mart 2014 tarihinde belediye meclisini denetim altına aldıktan sonra, devrin içişleri bakanı Arsen Avakov, yaşanan çatışmalarda 3 sivilin öldürülmesini “Askerler aksiyoncular tarafından ateş etmeye zorlandılar” tabirleriyle açıklamıştı.

Mariupol ve 9 Mayıs

Kentte yaşanan en büyük provokasyon ise, Nazi Almanyası’nın mağlubiyete uğratılmasının 69. Yıl dönümüne denk gelen 9 Mayıs Zafer Günü’nde yaşandı. Mitinge yönelik engelleme eforları, sivil halkın üzerine ateş açılmasıyla sonuçlandı. İştirakçiler ise, sivillere ateş açmayı reddedip İçişleri Bakanlığı’na ilişkin bir binaya barikat kuran polisleri savunmaya geldi. Ukrayna ordusu ise, bu binaya ağır silahlar ve tanklar kullanarak saldırdı.

Yaşanan çatışmalara ait açıklamalarda bulunan Beyaz Saray Sözcüsü Jen Psaki, ‘Rus ayrılıkçılardan ölen çok sayıda kişi olduğunu’ söylerken, periyodun Ukrayna İçişleri Bakanı Arsen Avakov da, Facebook hesabından yaptığı paylaşımda ‘20 teröristin öldürüldüğünü’ açıklamıştı.

Mariupol sıhhat yetkililerine nazaran, Ukrayna güçlerinin düzenlediği akınlarda en az yedi kişi öldü ve kimileri ağır 39 kişi yaralandı.

Periyodun milletvekillerinden, çok milliyetçi Oleg Liaşko da, Facebook hesabından yaptığı paylaşımda Kiev idaresinin ‘kimseyi canlı ele geçirmeme’ kararı aldığını belirterek “Teröristler içeride barikat kurdu ve artık karşı ateş açıyorlar. Kimseyi canlı ele geçirmeme buyruğu verildi” tabirlerine yer vermişti.

Hem ABD’li, hem de Ukraynalı yetkililer tarafından birinci ağızdan kabul edilen bu sivil vefatları, bölge halkını bekleyen 8 yıllık terör devrinin habercisiydi.

Mariupol’ün çok milliyetçiler tarafından ele geçirilmesinin akabinde, Donetsk güçleri kenti tekrar denetim altına almaya çalıştıysa da başarılı olamadı ve çatışmalar, 2015 Minsk mutabakatıyla birlikte dondurulmuştu.

O tarihten itibaren, Azak Denizi’nin en büyük liman kenti olan Mariupol, karargahını kent merkezine taşıyan Azov tarafından yeni bir üs haline getirildi. Bölge halkı uzun periyodik yoksulluğun ve artan işsizliğin gölgesinde 8 yıl geçirdi. Bu, bölgede kurtarılan sivillerin Ukrayna makamlarına duyduğu öfkenin sadece son operasyonlardan ibaret olmadığını gösteriyor.

Azovstal’da sıkışıp kalan son Nazi güçlerinin tasfiyesinden sonra ise, kentte büyük çaplı bir seferberlikle yine inşa sürecinin başlatılması öngörülüyor. Bu yine inşanın en büyük simgesi ise, kuşkusuz 8 yıl evvel kanlı bir biçimde bastırılan 9 Mayıs Zafer Günü kutlamaları olacak.