TARZLARI 1. Yenidoğan ve Bağlanma

Hayat devirleri ortasında Bebeklik Periyodu (0- 2 yaş) gelişimin bedensel, zihinsel ve duygusal manada en süratli ve en ağır olduğu devirdir. Bu periyotta bebeğin kendi gereksinimlerini karşılayabilecek kâfi donanıma sahip olmaması nedeniyle, kendisine bakım veren şahsa bedensel, zihinsel ve duygusal istikametten bağımlı olduğu ve bakım verenine karşı bir bağlanma oluşturduğu görülmektedir (Öztürk, 2002; akt. Tüzün ve Sayar, 2006).

Bebeğin kendisine birinci dereceden bakım veren bireye bağlanması ile ilgili birinci çalışmaları yapan Bowlby’dir. Genel olarak bebeğin doğum öncesinden itibaren kadar anne ile bağda olması nedeniyle birinci bakım veren anne olarak düşünülür. Lakin bebeğe bakım veren kişi değişkenlik gösterebilir, bağlanma figürü anne, baba ya da bakıcı olabilir.

Bowlby (1988)’e nazaran bağlanma, bebeğin bakım verenini araması ve ona yakın olmaya duyduğu güçlü istek sonucu bakım vereniyle kurduğu duygusal bağdır. Bu duygusal bağ bebekte gerilim yaratan durumlarda aradığı güvenlik ve dayanak muhtaçlığı ile bağlantılıdır (Bowlby, 1982; akt. Nemutlu, 2020).

Bebekler hayatlarının birinci yıllarında gerilim durumlarında inançta olduklarını hissetmek isterler ve bağlanma figürleriyle ortalarındaki yakınlığı korumak için gayret harcarlar. Bu türlü anlarda bebeğe aradığı dayanağı ve yakınlığı sağlayan bağlanma figürü, bebekte inançta olduğu hissini uyandırır ve onu rahatlatır (Akbay, 2015).

Bebekte fizikî ya da duygusal gereksinimlerinin giderilme durumu temel inanç ya da güvensizlik hissini geliştirir.

2. Bağlanma Kuramı

Bağlanma kuramı Freud üzere birtakım psikanalitik kuramcılardan etkilenen John Bowlby ve Mary Ainsworth’un ayrıntılı araştırmaları sonucunda ortaya atılmıştır. Psikoloji literatüründe yer alan hayvan çalışmaları, psikanalitik kuram, deneysel psikoloji üzere birçok ekolden yararlanmış olan bütüncül bir kuramdır (Nemutlu, 2020).

Bowlby, bebeğin bağlanma figürüne ilettiği bildiriler ve bağlanma figürünün bu iletileri algılayıp yanlışsız karşılıklar vermesiyle bebekte oluşan algılar ‘bilişsel temsiller’ olarak isimlendirmiştir. Bağlanma kuramının temel desteği da bu bilişsel temsillerdir ve kuramda ‘içsel çalışan modeller’ olarak ele alınmışlardır (Şipit, 2019).

Her birey çocukluğundan itibaren kendisini ve etrafında olup bitenleri algılamaya başlar ve kendince anlamlandırma yoluna masraf. Bebeğin bağlanma figürü ile içinde bulunduğu etkileşimi içselleştirmesiyle şekillenen bu algılama formuna nazaran bilişsel temsiller oluşturur. Erken periyotta edinilen bu bağlantı kalıpları, ömür seyahatinde kişinin kendisini, dünyayı ve öteki insanları nasıl anlamlandıracağı ile bağlantılıdır. Bakım verenle daima tekrar eden irtibat kalıpları aracılığıyla bebek, gerilim yaşadığı durumlarda nasıl bir reaksiyonla karşılaşacağını öğrenir ve kendi davranışlarını bu öğretiye nazaran şekillendirir (Akbay, 2015).

Şayet anne (bakım veren) bebeğin muhtaçlıklarını yanlışsız anlayıp giderir; bebeğe karşı yakın ve destekleyici davranışlar sergilerse bu durum çocukta annenin ulaşılabilir, destekleyici ve anlayışlı biri olduğu bilişsel temelini yaratır. Çocuk kendini kıymetli hissederken, diğerlerine yönelik algısı da bununla paralel olarak gelişecek, başkalarının de sağlam ve bedelli olduğu sonucuna ulaşacaktır. Annenin bebeğin gereksinimlerine karşı ilgisiz ve kararsız olduğu tam aykırısı durumda ise çocuk istenmediği ve reddedildiği algısıyla temaslı bilişsel temsiller oluşturur. Çocuk kendisini istenmeyen kişi olarak algılayarak kıymetsiz hissederken, başka beşerler güvenilmez olduğu için onlarla fakat soğuk bağlar kurulabileceğini düşüneceklerdir. Yani çocuğun erken periyotta geliştirdiği bu bilişsel temsiller hem kendilerine hem de başkalarına yönelik algılarını etkilemekte ve kuracakları yeni bağların nasıl ilerleyeceğini belirlemektedir.

Bebeğin bağlanma figürüyle bağında kimi faktörler tesirlidir. Bunlardan birincisi yakınlık sağlamadır. İçinde bulunduğu gerilim durumlarında bağlanma figürünün bebeğe yakınlık göstermesi bebeğin inançta hissetmesini sağlar. İkinci özellik bebeğin bağlanma figürünü inançlı bir sığınak olarak görmesidir. Bağlanma figürü tekrar gerilim durumlarında bebeğin yanında aradığı, külfetini yatıştırabilecek inançlı bir liman işlevindedir. Üçüncüsü itimadın temelidir, bağlanma figürünün davranışlarının birbiriyle çelişmemesi durumunda elde edilir. Son olarak bağlanma figürünün büsbütün kaybıyla gelişen ayrılık acısıdır (Bowlby, 1988; akt. Işık, 2020).

Bağlanma davranışı (ilk 6 aydan sonraki süreçte daha baskın olmak üzere) 0-2 yaş aralığında gerçekleşmektedir. 6. Ayını doldurmuş bir bebeğin, bağlanma figüründen ayrılma tehdidine karşı göstereceği yansılar öngörülebilirdir. Ayrılıktan sonraki birinci evre olan protesto evresinde, bebek bağlanma figürünün kaybına yönelik derin bir hüzün yaşamakta ve sahip olduğu tüm kaynakları kullanarak onu yanına getirmeye yönelik uğraş harcamaktadır. İkinci evre olan ümitsizlikte bebek içten içe kaybettiği bağlanma figürünü aramakta ve birtakım yas reaksiyonları göstermektedir. Son basamak olan kopma evresinde, bebek bağlanma figürüne karşı ilgisiz davranmaktadır (Bowlby, 1969).

3. Bağlanma Tarzları:

Daha evvel açıklandığı üzere, bağlanma tarzları bireyin erken devirde edindiği ve ömrü boyunca koruduğu, sürekliliği olan bir davranış halidir. Bebeklikte edinilen inançlı ya da inançsız bağlanma tarzının yetişkinlik devirlerinde kurulan bağlarda değişiklik gösterme ihtimali çok zayıf bulunmuştur (Main, 1988; akt. Gümüştepe, 2019).

Ainsworth ve arkadaşları (1978) annenin bebekten kısa müddetli ayrılması sonucu bebeğin verdiği yansıyı inceledikleri ‘yabancı ortam deneyi’ sonucunda, bebeklerin geliştirdiği 3 bağlanma tarzı olduğunu gözlemlemişlerdir.

3.1 İnançlı Bağlanma Tarzı:

İnançlı bağlanma geliştirmiş olan bebek, annesinden (bakım veren) ayrılma durumunda doğal bir huzursuzluk yaşarlarken anne geri geldiğinde sakinleşerek keşfetmeye yönelik davranışlarına devam etmektedir (Burger, 2006; akt. Gümüştepe, 2019). Bu bebeklerin aile içerisindeki alakalar incelendiğinde annelerin bebeklerinin gereksinimlerine karşı açık ve hassas oldukları görülmüştür (Crain, 2005; akt. Işık, 2020).

3.2 Kaygılı- Kararsız Bağlanma Tarzı:

Bebeğin annesinden ayrıldığında çok ağır bir anksiyete yaşadığı, anne geri döndüğünde sakinleşmekte zorlandığı bağlanma tarzıdır. Bebek annenin varlığında da anne yokken de yabancı biriyle bağlantısı reddetmekte, yakın olup korkusunu dindirmeyi istemesine karşın temas kurmakta zorlanmaktadır (Morsünbül ve Çok, 2011; akt. Gümüştepe, 2019). Bebeğin bakım veren uzaklaştığında ağır öfke duyduğu, uzun müddet sonra sakinleştiğinde ise keşif davranışlarından büsbütün uzaklaşarak anneye bağımlı ve içe dönük davranışlar sergilediği görülmüştür (Ainsworth vd.,1978; akt. Sarı, 2017).

3.3 Kaçıngan Bağlanma Tarzı:

Bu bağlanma tarzında bebeğin annesiyle bir ortada olsa da irtibatı sonludur. Anneden ayrılma durumunda nötr reaksiyonlar sergilemekte ve anne geri döndüğünde onunla temasa muhtaçlık duymamaktadır. Annenin ayrılması ya da geri gelmesinin bebeğin his durumunu çok şiddetli dalgalandırmadığı görülmüştür (Gümüştepe, 2019).

4. Yetişkinlikte Bağlanma Tarzları

Bağlanma kavramı ve kuramı incelendiğinde, erken çocukluğa has bir süreç olmaktan çok, bireyin tüm hayat periyotlarında tesir gösterdiği ve paralel olarak toplumsal hayatını da etkilediği

Psk. Dan. İlayda Atıcı

görülmektedir. Erken devirde edinilen bağlanma tarzı, kişinin ileride kuracağı yakın alakalarda nasıl davranacağını yönlendirmektedir (Fraley & Shaver 2000 akt., Nemutlu, 2020). Yetişkin omurdaki romantik ilgilerde bebeklikten itibaren geliştirilen bağlanma tarzları kıymetli rol oynamaktadır (Hazan ve Shaver, 1987). Yetişkin devirde bireyin gerek arkadaşlık gerek romantik bağlantılar kurma etabında karşısındakine yönelik tavrını belirleyen, karşıdakinden gelen davranış kalıplarını nasıl algılayacağını ve yorumlayacağını gösteren de bağlanma tarzlarının getirdiği şemalardır.

Çocukluğunda inançlı bağlanma geliştiren bireylerin yetişkinlikte yakın bağlantılar kurmakta zorlanmadığı ve bağlantılarından aldıkları doyumun yüksek olduğu görülmektedir. Bu şahıslar çocukluklarında olduğu kadar yetişkinlikte de memnun ve özgüvenlidir (Gümüştepe, 2019).

Kaygılı- kararsız bağlanma tarzı geliştiren bireyler romantik ilgilerinde terk edilme korkusu yaşamaktadırlar. Kıskançlık hisleri ön planda, huzursuz, his durumları çok dalgalı olan şahıslardır. Bağlantı içerisinde vakitle partnerlerine çok bağımlılık geliştirebilmektedirler (Hazan ve Shaver, 1987).

Kaçıngan bağlanma tarzında ise yetişkin birey toplumsal alaka kurmakta zorlanır, yakın bağlardan uzak durmaya çalışır. Başkalarının güvenilmez olduğuna ilişkin algıları vardır ve bu durum onları ilgisiz ve aralıklı olmaya itmektedir. Samimiyeti rahatsız edici bulmakta, başkalarından takviye almaktan uzak durmaktadırlar (Hazan ve Shaver, 1987; akt. Sarı, 2017).

Yetişkinlerde bağlanma süreçleri ile ilgili birinci çalışmalar Main ve ark. (1985) tarafından yapılmıştır. Main ve arkadaşları, Ainsworth’un sınıflamasından yararlanarak şahısların ebeveynleriyle paylaştıkları münasebet çeşitlerinin vakitle nasıl bir değişime uğradığı ve bu değişimlerin yetişkin olduklarında kurdukları alakaları ne seviyede etkilediği üzerine araştırmalar yürütmüşlerdir.

4.1 Hazan ve Shaver’ın Yetișkin Bağlanma Modeli

Hazan ve Shaver (1987) ise yeniden Ainsworth ve arkadaşlarının çalışmaları sonucunda ortaya koydukları bağlanma tarzlarına dayanarak, yetişkinlerin bağlanma tarzlarını araştırmışlar ve erken devir yaşantılarıyla oluşturulan içsel çalışma modellerinin yetişkin periyotta diğerleriyle olan alakalarda tesir gösterdiği sonucuna ulaşmışlardır.

Yetişkin periyotta kurulan romantik ilgilerin erken periyotta kurulan ebeveyn- çocuk ilgisinden birtakım farkları olsa da çoğunlukla paralellik gösterdiğini savunarak, şahısların

romantik bağlarında de inançlı, kaygılı- kararsız ve kaygılı- kaçıngan bağlanma tarzlarını benimsediklerini öne sürmüşlerdir (Çalışır, 2009).

4.2 Bartholomew ve Horowitz’in Dörtlü Bağlanma Modeli

Bowlby’nin yepyeni teorisinde açıkladığı, bebeğin kendisini ve bakım vereni üzerinden başka insanları tanımlaması sonucu edindiği içsel çalışma modellerini temel alan Bartholomew ve Horowitz (1991) ise Dörtlü Bağlanma Modeli geliştirmişlerdir. Bireyin kendisini ve başkalarını olumlu ya da olumsuz olarak algılamasıyla oluşan inançlı, saplantılı, kayıtsız ve dehşetli bağlanma cinsleri olduğunu savunmuşlardır.

İnançlı bağlanan yetişkinlerin öz yeterlik algıları gelişmiştir. Kendilerini bedelli ve sevilebilir olarak gördüklerinden, öbür insanlara da ulaşılabilir ve sağlam olarak yaklaşırlar. Böylelikle öbür beşerlerle yakın olmaktan rahatsızlık duymazlar.

Saplantılı bağlanan yetişkinler kendilerini bedelsiz görürlerken başkalarını bedelli ve olumlu görürler, bu yüzden romantik bağlantılarında de partnerlerinden kabul görmek için çabalayarak münasebetlerine çok fazla ağırlaşırlar.

Endişeli bağlanma tarzında kişi hem kendisini hem de öteki insanları kıymetsiz ve olumsuz olarak nitelendirir. Kendisini sevilmeye layık görmez, başkalarını ise fazla reddedici bulur. Bu nedenle yakın münasebetler kurmaktan kaçınır.

Kayıtsız bağlanma tarzına sahip yetişkinlerin ise kendilik algıları olumludur lakin başka insanlara karşı olumsuz algıları vardır. İlgi içerisinde makus durumlar yaşama ihtimallerine karşı kendilerini korumak için yakın münasebetlerden kaçmaktadırlar. Kendi ayakları üzerinde ve bağımsız bir çizgiden ilerleyerek kendileriyle ilgili olumlu algılarını devam ettirirler (Çalışır, 2009).

5. Bağlantıda Bağlanmaya Farklı Bir Bakış

Gelişimsel periyotlar açısından incelendiğinde çocukluk devrinde ebeveynlere, ergenlikte akranlara ve arkadaşlara, yetişkinlikte ise partnerlere karşı geliştirilen bağlanma baskın gelmektedir (Morsünbül ve Çok, 2013).

Yetişkinlikte partnerlere karşı geliştirilen bağlanma tarzlarının bağların boyutunu nasıl etkilediğine dair bir diğer çalışma, çiftlerle çalışan ve çift terapisinde psikobiyolojik yaklaşımı geliştiren Stan Tatkin tarafından yapılmıştır. Tatkin (2011), romantik münasebetlerde partnerlerin

erken devir yaşantılarının, bağlanma tarzlarının, şahsî nörolojik sistemlerinin, his regülasyonu sağlama marifetlerinin bir bütün olarak bağlantılarını etkilediğini tabir etmiştir.

Stan Tatkin (2011) bağlanma tarzlarını çapa, ada ve dalga tabirlerini kullanarak ele almıştır. İnançlı bağlanma tarzına sahip bireyleri ‘Çapa’, kaçıngan bağlanma tarzına sahip bireyleri ‘Ada’ ve dertli bağlanma tarzına sahip bireyleri ‘Dalga’ tabirleriyle söz etmiştir.

Çapalar başkalarıyla bağ kurmaya hazır, hayatın getirdiklerine rahatlıkla ahenk sağlayabilen, kendisine ve alakasına itimat duyan bireylerdir. Karar ve sorumluluk alma marifetleri gelişmiştir. Kendilerine ve bağlantılarına hürmet duyarlar, destekleyicidirler.

Adalar olumlu benlik algıları gelişmiş bireylerdir. Münasebet içerisinde kendi alanlarında daha memnun ve yaratıcı olup, yakın irtibatı gereksiz bulurlar. İşlerini kendileri halletmekte, kendi kendilerine yeten beşerler olduklarını düşünmektedirler. İkili bağlarda partnerlerinin daima beklenti içinde olduğunu düşünüp tedirginlik yaşamaktadırlar.

Dalgalar ise cömert şahıslardır. Diğerlerinin memnunluğunu kendi mutluluklarından önde fiyat, başkalarıyla birlikteyken en keyifli anlarını yaşarlar. Bu sebeple romantik münasebetlerde partnerlerinin bencil olduğunu düşünme eğilimleri vardır.