Bağımlılık, kişinin kullandığı bir husus ya da bir davranış üzerinde denetimini kaybetmesiyle başlayan, kullanımın ya da davranışın giderek arttığı, kendini durdurmak istemesine karşın durduramadığı bir süreçtir. Yalnızca sigara, alkol ve uyuşturucu hususların değil kimi davranış kalıplarının da bağımlılık oluşturduğu artık bilinmektedir. Örneğin kumar oynama, internet kullanımı, oyun oynama, alışveriş, cinsel bağlantı üzere beynin ödül sistemini uyaran davranışların da denetimsiz bir halde sürdürülmesiyle birlikte davranışsal bağımlılıklar oluşmaktadır.

Yapılan araştırmalar gösteriyor ki; bağımlılığın oluşması için en riskli yaşlar ergenlik yılları. Hem beyin yapısının tam olarak gelişmemiş olması sebebiyle, ergenlik çağında muhakeme yeteneği yetişkinlere nazaran daha zayıf oluyor ve davranışın uzun vadeli sonuçlarını öngörebilme hüneri gelişmemiş oluyor. Hem de ergenlik periyodunun getirmiş olduğu baş kaldırma, aileye reaksiyon, heyecan arama davranışı ve risk alma dürtüsünün fazla olması sebebiyle de alkol, sigara, husus kullanımı, kumar vb. davranışlara yönelme ihtimalleri artıyor.

O vakit, bağımlılığın önlenebilmesi için bilhassa ergenlik çağında çocuğu olan ebeveynlerin dikkat etmesi gereken kimi noktalara değinelim.

Öncelikle ailede, çocukla kurulan bağlantı çok kıymetlidir. Şayet ebeveyn ve çocuk ortasında açık bir irtibat varsa; çocuk sıkıntılarını, dehşetlerini, meraklarını ebeveynleri ile paylaşabiliyorsa; o aile şanslıdır. Bu durumda çocuğun dışarıda karşılaştığı tehlikeli bir durumu ya da yalnızca meraktan denediği bir şeyi, ailesi ile paylaşma mümkünlüğü artmaktadır. Bu da ailenin olaya erken müdahale etmesine fırsat verir. Öte yandan, ebeveyninden korkan, çekinen ve onlardan bir şeyler saklamak zorunda kalan çocuk için durum daha farklı olur. Dışarıda karşılaştığı bir tehlikeyi ailesine söylemek yerine kendi verdiği kararlara nazaran hareket ederek, riskli durumlar içerisinde kendisini bulma mümkünlüğünü artırır. Bu nedenle her şeyden evvel çocuklarla eleştirel olmayan, açık bir irtibat kurmalı ve onların kendilerini açabileceği bir aile ortamı oluşturulmalıdır.

Çocuklar, ebeveynlerini rol model alarak öğrenirler. Ebeveynin çocuğa bir şeyi yalnızca söylemesi yetmez, kendi davranışlarıyla da doğruyu göstermesi gerekir. Meskende daima sigara içen, alkol kullanan b ya da kumar oynama alışkanlığı olan ebeveynin, çocuğuna bunları yapmamasını söylemesi çok işe yaramayacaktır. Bu davranışı ebeveynin de yapıyor olması, çocuğun gözünde bunu normalize edecek ve risk olarak görmemesine sebep olacaktır. Şayet çocuğunuzun yapmasını istemediğiniz bir davranış varsa, bu hususta kendinize de bakmanız ve ona nasıl bir rol model olduğunuzu fark etmeniz epey değerlidir.

Nasıl olsa başımıza gelmeyeceğini düşünerek, çocukları muhtemel tehlikeler hakkında evvelden uyarmamak da; yapılan kusurlardan birisidir. Maalesef günümüzde, uyuşturucu husus vb. berbat alışkanlıklar tek tip yerlerde bulunmamaktadır. Her türlü beşerinin karşısına her yerde çıkabilecek bir risktir. Bu nedenle “benim başıma gelmez” diyerek mevzuyu göz gerisi etmek, inkâr etmekten öbür bir işe yaramayacaktır. Birtakım ebeveynler, bu cins hususların konuşulmasından, çocukların bilhassa aklına soktuğunu düşündüğü için kaçınmaktadır. Aslında bu durum tam olarak gerçek değildir. Yaş kümesine uygun bir halde çocuklar bilgilendirilmelidir. Aksi takdirde, çocuk farklı yerlerden bu bilgilere ulaşır ve ebeveyniyle konuşmaktan çekindiği için ziyan görme mümkünlüğü artar. Bilginin bu kadar süratli yayıldığı bir çağda, maalesef çocuklar ebeveynlerinden öğrenmedikleri her şeyi dışarıda bir formda ve birden fazla vakit da denetimsizce öğrenmekteler. Bu hususlarda çocuğa yaşına uygun nasıl bilgi vereceğini bilemeyen ebeveynler, bahsin uzmanı şahıslardan takviye almalıdır.

Bütün bunlarla birlikte, ebeveynler güzel birer gözlemci olmalıdır. Gözlemci olmak ile kasıt edilen; 7/24 çocuğu izlemek, takip etmek değildir. Birlikte geçirilen vakitte çocuğun ruhsal durumundaki, davranışlarındaki değişimleri fark edebilmektir. Bunun için kaliteli vakit geçirmeye itina göstermek gerekir. Ayrıyeten çocuğun mesken dışındaki hayatı hakkında da kâfi seviyede bilgi sahibi olunmalıdır. Örneğin arkadaşları kimler, onlarla ne yapmaktan hoşlanıyor, nerelere gidiyor, okulda nasıl bir çocuk, dersleri nasıl vb. mevzularına ebeveyn hâkim olmalıdır. Çocuğa, ne çok yakından takip edildiği hissiyatı verilmeli ne de çocuk büsbütün başıboş bırakılmalıdır. Bu dengeyi kurabilen ebeveynler ekseriyetle irtibat kurma konusunda da muvaffakiyet gösterirler ve çocuklarıyla daha istikrarlı alaka kurabilirler.

Ebeveyn olarak evvel kendine bakabilmek ve eksik olunan noktalarda gelişime açık olmak değerlidir. Bunu yapamadığınızı fark ettiğiniz noktada, bir uzman takviyesi almak hem kendi ruh sıhhatiniz açısından hem de çocuklarınıza hakikat yol gösterebilmek açısından değer taşımaktadır. Bağımlılık üzere sinsi ilerleyen bir süreç bile, bağlantısı kuvvetli ailelerde erkenden keşfedilip, çocuk fazla ziyan görmeden önü alınabilir.