Hudutlar.. Trafikte kırmızı ışık, bir meskenin kapısı, bilinmeyen bir yerde pusula, güvenlik muhtaçlığının tezahürü, görülen ya da görülmeyen kural hatırlatıcıları.. Bazen sınırsızlığı özgürlük ya da hudut koymayı kısıtlama olarak görüyoruz.. Lakin sonlar içinde içinde özgürlüktür önemli olan.

Hudut koymamak çocuğu pusulasız bir gemide okyanus ortasında bırakmak üzeredir. Sınırsız bir hayat dümeni olmayan bir gemi üzeredir. Aslında hudut koymanın o rutini oluşturmanın çocuklar için pek çok yararı vardır.. Aile içi bağlar güçlenir, sorumluluk hissini geliştirir, öz disiplin maharetini kazandırır, hayatı daha yaşanır kılar.. Dahası mı? Davranışının doğal sonucuna katlanmayı öğrenir çocuk, dürtülerini kabul etmesini sağlar.. Birebir vakitte büyüyüp gelişirken de yolunu tarafını belirlenmesinde yardımcı olur. Sonları belirli olursa çocuk etrafın nereye kadar tehlikeli nereye kadar tehlikeli değil bileceği için kendisini hem fizikî hem de ruhsal manada inançta hisseder. Hudutları olmaz ise o noktada belirsizlik başlar bu da beraberinde tasa ve dert hislerini getirir, bunun yansımasıyla da öfke nöbetleri, ağlamalar baş gösterebilir.

Çocuklar benmerkezcidir, anlık düşünür ve anlık davranır. Onlara iyiyi ve kötüyü, doğruyu ve yanlışı öğretmek ebeveynlerin vazifesidir. Sonları ise ailenin yanında öğrenmesi daha sağlıklıdır.

Pekala bu hudutları çocuklara nasıl koyabiliriz?

Birinci olarak çocuğunuza yansıtma yapın. Böylelikle çocuğunuzun hislerini ve hislerini gördüğünüzü onu anladığınızı söz etmiş olursunuz. İkinci olarak çocuğa sonları tabir edin. Yani çocuğa uyması gereken kuralları hudutları belirtmiş oluruz. Üçüncü olarak çocuğunuza alternatif sunun. Hududu evresine sebep olan davranış yerine uygun alternatifler sunabilirsiniz. Şayet çocuğunuza eğlenceli kabul edilebilir bir alternatif sunmadan yapmak üzere olduğu olumsuz davranışı engellerseniz ağlama ve kızgınlık reaksiyonları yani öfke nöbeti işe karşılaşabilirsiniz. Son basamak ise seçim kademesidir. Şayet alternatif basamağından sonra da çocuk bu sona uymuyorsa ona seçim sunun.

Gelin birlikte bir örnek inceleyelim, ne derseniz?

Çocuğunuz elindeki boya kalemi ile duvarı boyamak istedi.

1-Yansıtma: Biliyorum duvarı boyamak istiyorsun, duvarı boyamaktan keyif alıyorsun.

2-Sınırları Söz Etme: Duvar boyamak için değil.

3-Alternatif Sunma: İstersen kağıdı boyayabilirsin.

4-Seçim Sunma: Duvarı boyamayı seçersen bugün boya kalemleri ile oynamamalı seçmiş oluyorsun.

Şayet çocuk seçim etabında sonra da sonu aşma davranışına devam ediyorsa son etapta net bir halde sunulan seçimi uygulamak gerekir. Ebeveynlerin tutarsız yaklaşmaları sonların dilediğimiz vakit aşılabilir olduğunu çocuğa göstermeleri demektir aslında. Kelamların davranışların ortasındaki tutarlılık ne kadar çok olursa; çocuklarınız sizin koyduğunuz hudutları daha süratli bir biçimde öğrenecektir. Bir başka nokta ise anne-baba yahut aile bireyleri ortasındaki tutarlılık.. Annenin evet dediğine baba hayır derse yahut annenin hayır dediğine aile büyükleri evet derse bu tutarsızlık çocukta hudut ihlaline ve olumsuz davranış geliştirmesine sebep olabilir.

Sonlar ve kurallar zincir modülleri üzeredir aslında.. İç içe geçmiş biri olmazsa oburunun zinciri eksik bırakması tamamlayamaması üzeredir. Kuralları öğretebilmek için hudut koyma dediğimiz bir sürecin içinden geçmek daha sağlıklıdır. Bu yüzden öncelikle sonlara bir göz attık artık de gelin biraz kurallar konusunda sohbet edelim birkaç ipucuna bakalım.

Kurallar belirlenirken aile bireylerinin fikrini alarak ortak bir liste oluşturmak kıymetlidir. Net olmak epeyce ehemmiyet taşır. Çocuk ailedeki netliği hissetmediği takdirde kuralların isteğe ve keyfiyete nazaran ihlal edilebileceği algısını oluşturur. Açık ve somut bir lisanla tabir edilmeli ki çocuğun aklında her şey yerli yerinde olsun. Örneğin “Saygılı olmalıyız” dediğimizde hürmet her çocuk için farklı bir mana söz edebilir bunun yerine “Kendimizi tabir ederken hislerimizi söyleyerek söz ederiz” üzere daha açık ve somut olmak işleri bir nebze daha kolaylaştırır. Tekrar baktığımızda “Hava sıcak olduğunda parka gidebiliriz” denildiğinde sıcaklık kavramı her çocuk için farklı olabilir ve hem fikir olmada zorluk yaşanabilir. Bunu yerine “Hava sıcaklığı…. olduğunda parka gidebiliriz” demek kuralı daha açık ve net hale getirir böylelikle çatışmaları doğal olarak ortadan kaldırmış oluruz.

Ortak kararla alınan dengeli kurallar olmalı ki fonksiyonelliği olsun kelamda kalmasın. Ve bu oluşturulan kurallara yatma saati üzere istisnalar dışında ailenin tüm üyeleri uyarsa koyulan kuralların yalnızca çocuk için olmadığı anlaşılır. Çocuklar öğrenmelerini rol model alarak sağlar, böylelikle kurala uyan aileyi gördüklerinde bir mühlet sonra onlarda da bu davranış gözlemlenir. Kurallar mümkün olduğunca olumlu cümlelerle söz edilmeli. Örneğin “Bağırarak konuşulmaz” yerine “Sakin ve yumuşak sesle konuşulur” ya da “Yemek koltukta yenilmez” yerine “Yemekler masada yenilir” denilmesi daha uygun olur.

Kurallar açık ve net olduğunda çocuğa inançlı bir hudut çizilmiş olur. Böylelikle özerklik bağımsızlık alanı da doğal olarak sağlanır.

Son olarak Doğan Cüceloğlu’nun bir kelamıyla kapanış yapmak istiyorum: “Sınırlar ve sorumluluk şuuru âlâ gelişmiş bir birey, kendine neyin faydalı neyin ziyanlı olduğunu bilerek davranır. Çocuğunuza inancın; onda sonlar ve sorumluluk şuuru geliştirmenin tek yolu, ona güvenmekten geçer. Ona inancın ve onunla daima bağlantı içinde olun.”